KI ĐANG VƯỢT TẦM KIỂM SOÁT ? CHÚNG TA CẦN MỘT HIỆP ƯỚC KHÔNG PHỔ BIẾN VU KHÍ HẠT NHÂN CHO TRÍ TUỆ NHÂN TẠO
Artikel von Christian Tretbar (Tagesspiegel), ngày 14-9: Trước những sự việc liên quan đến an ninh gần đây, ngành công nghiệp AI đang có ý định tự áp đặt các biện pháp kiểm soát chặt chẽ hơn. Tuy nhiên, chừng đó là chưa đủ. Cần phải có sự quản lý từ chính phủ, và cần thực hiện ngay lập tức.
Có lẽ bạn đã quen với tình huống này: bạn muốn giải quyết một vấn đề thường ngày bằng AI, nhưng hệ thống lại thất bại. Nó gặp khó khăn với một hình ảnh bình thường hay một bảng tính Excel, rồi đưa ra các thông báo lỗi hoặc vẫn gặp tình trạng "ảo giác" (tạo ra thông tin sai lệch). Suy nghĩ đầu tiên của bạn hẳn là: chắc chắn đây không phải là ngày tận thế.
Song, đó là một quan niệm sai lầm. Việc AI chưa giải quyết được mọi vấn đề hàng ngày thường không phải do lỗi của bản thân AI, mà do chính chúng ta, những người sử dụng. AI đang cải tiến với tốc độ chóng mặt, dù giờ đây ta không còn chỉ đơn thuần nói về sự "cải tiến" nữa. AI có khả năng tự học hỏi và có nguy cơ thoát khỏi mọi giới hạn do con người đặt ra.
Các doanh nhân và chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực AI, những người đã tích lũy được khối tài sản khổng lồ nhờ công nghệ này, đang đưa ra những cảnh báo ngày càng mạnh mẽ về các mối nguy hiểm của nó. Nổi bật trong số đó là Dario Amodei, CEO của Anthropic. Trong một bài viết gần đây trên Blog, ông cho rằng chỉ trong vòng 6 đến 12 tháng tới, AI có thể đủ khả năng chiếm quyền kiểm soát Internet theo cách gây ra những thiệt hại to lớn.
Cảnh báo này xuất phát từ một sự việc đã xảy ra tại công ty đối thủ OpenAI. Tại đó, một nhóm các tác nhân AI (AI agents) đã giành quyền kiểm soát và liên kết lại thành một tập thể để thực hiện các cuộc tấn công mạng. Amodei cảnh báo rằng không nên coi nhẹ sự cố này như một sai sót đơn thuần của một công ty. Ông xem sự kiện này là minh chứng cho những gì có thể xảy ra về mặt bản chất khi AI bắt đầu hoạt động một cách tự chủ.
Do đó, ông đang kêu gọi các đối thủ cạnh tranh làm chậm tốc độ phát triển, đồng thời triển khai các quy tắc tự quản lý mới tại chính công ty mình và vận động cho sự hợp tác quốc tế mạnh mẽ hơn giữa các quốc gia dân chủ. Hơn nữa, ông còn kêu gọi đạt được các thỏa thuận với cả những quốc gia có chế độ độc tài. Và các đối thủ cũng đang ủng hộ ông: những tín hiệu tích cực đã đến từ Elon Musk, Sam Altman, OpenAI và thậm chí cả Google.
Nhưng cần làm gì trước tình huống phức tạp này? Việc "vùi đầu vào cát" (trốn tránh thực tại) sẽ chẳng giải quyết được gì. Mọi công nghệ mới trong lịch sử nhân loại đều tiềm ẩn rủi ro; một số vẫn còn tồn tại đến ngày nay. Tuy nhiên, cho đến nay, nhân loại vẫn xoay xở để kiểm soát được những mối nguy hiểm đó. Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân từng bị coi là điều phi thực tế, cho đến khi nó trở thành hiện thực. Christian Tretbar
Vấn đề của AI nằm ở yếu tố thời gian: công nghệ đang phát triển với tốc độ siêu thanh, trong khi các biện pháp an toàn lại tiến triển chậm chạp như một chiếc xe VW Beetle cũ kỹ. Tốc độ của hai quá trình này cần phải được đồng bộ hóa. Điều đó đòi hỏi ý chí và sức mạnh chính trị. Mỹ hiện thiếu đi ý chí đó. Mặc dù Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Mỹ Donald Trump sắp có cuộc gặp, nơi AI dự kiến sẽ là một chủ đề thảo luận, nhưng thật khó để hình dung ông Trump sẽ tiên phong thúc đẩy các quy định toàn cầu. Ông không muốn đặt nước Mỹ vào thế bất lợi trong cuộc đua giành vị thế thống trị về AI với Trung Quốc.
Tuy nhiên, đó chính xác là điều cần thiết vào lúc này: những quy tắc rõ ràng. Việc phó mặc cho các công ty AI tự giám sát lẫn nhau sẽ là một sự tắc trách. Cần phải có các cuộc kiểm toán độc lập và các cơ quan giám sát để thực thi những quy tắc này, thậm chí tại tòa án nếu cần thiết. Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân từng bị coi là điều phi thực tế, cho đến khi nó trở thành hiện thực. Và một hiệp ước quản lý AI tương tự như vậy đang là điều cấp thiết.
Âu Châu cần phải bắt kịp
Liệu Âu châu có thể thúc đẩy điều này thành công? Cho đến nay thì chưa. Âu Châu thiếu sức mạnh chính trị nhiều hơn là thiếu ý chí. Đức, một nhân tố chủ chốt của Âu châu, đang bận rộn với các vấn đề nội bộ và chật vật giải quyết những khó khăn cấp bách trong nước: thu nhập thực tế của người dân sụt giảm, hệ thống y tế thiếu hụt ngân sách và chi phí phúc lợi xã hội tăng vọt. Thiếu đi động lực chính trị để giải quyết những mối nguy hiểm vẫn còn tiềm ẩn hoặc chưa bộc lộ rõ ràng. Tình trạng mệt mỏi vì khủng hoảng đã xuất hiện. Hơn nữa, việc đảm bảo an ninh chỉ khả thi khi chính mình là một bên tham gia tích cực. Âu Châu còn một chặng đường dài mới có thể sở hữu công nghệ AI cạnh tranh của riêng mình. Tuy nhiên, rút lui không phải là giải pháp. Ngược lại là đằng khác. Vẫn chưa quá muộn để đấu tranh giành lại quyền kiểm soát của con người đối với AI. Tâm lý buông xuôi chấp nhận thất bại cũng không phù hợp, giống như những kịch bản ngày tận thế hay sự hưng phấn mù quáng về công nghệ vậy.
Tất nhiên, ý tưởng Âu châu thu hẹp đáng kể khoảng cách với Trung Quốc và Mỹ trong cuộc đua AI nghe có vẻ xa vời. Nhưng điều đó hoàn toàn khả thi. Tuy nhiên, nó đòi hỏi một nỗ lực to lớn: tăng cường đầu tư vào các trung tâm dữ liệu để giảm sự phụ thuộc vào thị trường Mỹ, song song với việc đầu tư vào các công nghệ AI, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghiệp.
Điều này sẽ không đưa Âu châu vươn lên vị trí dẫn đầu toàn cầu. Tuy nhiên, nó có thể giúp Âu châu tiến gần hơn đến vị trí thứ ba và tận dụng sức mạnh kinh tế toàn cầu của mình. Trong kịch bản khả quan nhất, cuộc khủng hoảng AI có thể trở thành cơ hội kép: vừa tăng cường an ninh, vừa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Song, bên cạnh vấn đề tài chính, tất cả những điều này đòi hỏi sự quan tâm từ giới chính trị cũng như tốc độ khai triển hết sức nhanh chóng.
Vũ Thái An, người lính VNCH, ngày 16-9-2026
