IRRAN LÊN KẾ HOẠCH THU PHÍ VỚI TÀU THUYỀN ĐI QUA EO BIỂN HORMUZ

Iran đã chuyển từ chiến thuật "quấy rối" sang "kiểm soát" chính thức, kế hoạch của Iran nhằm thu phí đối với các tàu thuyền đi qua Eo biển Hormuz dường như là bước đi tiếp theo trong một chiến lược đã được  khai triển suốt nhiều tuần qua. Hãng tin Reuters đưa tin vào ngày 5 tháng 5 rằng Teheran đã thiết lập một cơ chế mới để điều hành lưu thông hàng hải, theo đó yêu cầu các tàu thương mại phải phối hợp lộ trình di chuyển với các cơ quan quân sự của Iran.

Động thái này mang ý nghĩa quan trọng, bởi nó cho thấy Iran không còn chỉ coi eo biển này đơn thuần là nơi để đưa ra các lời đe dọa hay một địa điểm có nguy cơ bị phong tỏa. Thay vào đó, nước này đang nỗ lực biến eo biển thành một hành lang được kiểm soát chặt chẽ, một hành lang vận hành theo các quy tắc do chính Iran thiết lập và thực thi, ngay cả trong bối cảnh xung đột. Kết luận này được rút ra từ các báo cáo của Reuters về cơ chế quá cảnh nói trên cùng các yêu cầu về sự phối hợp quân sự.

Việc thu phí sẽ biến quyền xử dụng hàng hải thành công cụ gây áp lực

Yếu tố mới xuất hiện trong vấn đề này chính là khía cạnh tài chính. Các báo cáo gần đây, dẫn lời nghị sĩ Iran Ebrahim Azizi, cho biết Teheran đang chuẩn bị quy định một lộ trình cụ thể và dự định thu phí đối với các thương vụ chuyên biệt liên quan đến việc đi qua Eo biển Hormuz. Trước đó vào đầu tháng này, Reuters cũng đã đưa tin rằng bất kỳ nỗ lực nào nhằm áp đặt lệ phí qua lại tại eo biển này đều đã trở thành một phần của cuộc tranh chấp quốc tế ngày càng leo thang, bao gồm cả một dự thảo nghị quyết của Liên Hợp Quốc (được Mỹ và Bahrain ủng hộ), kêu gọi Iran chấm dứt việc đòi thu phí hàng hải trong khu vực.

Điều này ngụ ý rằng cơ chế thu phí nói trên sẽ không chỉ mang tính chất hành chính đơn thuần. Nó sẽ trao cho Teheran quyềncos khả năng biến sự kiểm soát của mình đối với lưu thông hàng hải thành một đòn bẩy chính trị và kinh tế trực tiếp, vào thời điểm mà quyền lưu thông hàng hải tự do vốn đã phải chịu áp lực nặng nề. Kết luận này được đưa ra dựa trên các thông tin về cơ chế thu phí cũng như cuộc tranh chấp tại Liên Hợp Quốc liên quan đến vấn đề lệ phí này.

Hệ thống này nhiều khả năng sẽ mang tính chọn lọc

Mô hình đang dần hình thành này dường như không mang tính trung lập. Reuters đưa tin vào ngày 14 tháng 5 rằng Iran đã cho phép một số tàu thuyền nhất định của Trung Quốc đi qua Eo biển Hormuz theo một thỏa thuận tuân thủ các quy trình quản lý của phía Iran. Trước đó, các quan chức chính phủ Trung Quốc đã gửi yêu cầu hỗ trợ, và kết quả là ít nhất một siêu tàu chở dầu của Trung Quốc đã có thể đi qua eo biển này sau khi bị mắc kẹt tại đó suốt hơn hai tháng.

Điều này cho thấy rằng một hệ thống quá cảnh dựa trên việc thu phí có thể sẽ vận hành trong một khuôn khổ rộng lớn hơn, mang tính chất phân loại và chọn lọc đối tượng được phép tiếp cận. Một số tàu thuyền có thể được cấp phép đi vào theo các điều kiện do Iran đặt ra, trong khi những tàu khác, đặc biệt là những tàu có liên hệ với các nỗ lực bảo vệ do Hoa Kỳ dẫn đầu, có thể vẫn bị cấm hoặc phải đối mặt với rủi ro gia tăng. Kết luận này dựa trên các báo cáo của Reuters về việc cấp quyền lưu thông cho các tàu Trung Quốc, cũng như những thông tin về việc loại trừ các tàu có liên quan đến "Dự án Tự do" (Project Freedom).

Washington đã cảnh báo các Công ty Vận tải Biển không được chi trả

Hoa Kỳ đã tìm cách gia tăng chi phí tuân thủ đối với các bên liên quan. Reuters đưa tin vào ngày 1 tháng 5 rằng Bộ Tài chính Hoa Kỳ đã cảnh báo các công ty vận tải biển không được chi trả bất kỳ khoản phí quá cảnh nào cho Iran để đi qua eo biển Hormuz, kể cả thông qua các hình thức thanh toán gián tiếp hay các kênh từ thiện, bởi việc làm này có thể dẫn đến các lệnh trừng phạt trả đũa. Reuters cũng cho biết thêm rằng một số tàu đã đi qua eo biển này mà không phải trả phí, minh chứng cho thấy hệ thống quy định tại đây vẫn còn đầy rẫy sự tranh chấp và thiếu nhất quán.

Điều này tạo ra một tình thế tiến thoái lưỡng nan mới đối với các đơn vị vận hành thương mại. Nếu Iran yêu cầu thanh toán trong khi Hoa Kỳ đe dọa áp đặt trừng phạt, các công ty vận tải biển có thể sẽ rơi vào thế kẹt giữa hai hệ thống pháp lý và chiến lược đối lập nhau. Kết luận này được rút ra dựa trên các báo cáo của Reuters.

Những diễn biến Tiếp theo

Câu hỏi then chốt đặt ra là liệu mô hình thu phí do Iran đề xuất sẽ trở thành một "trạng thái bình thường mới" mang tính lâu dài, hay sẽ châm ngòi cho một làn sóng phản kháng mạnh mẽ hơn từ cộng đồng quốc tế. Các báo cáo của Reuters cho thấy eo biển Hormuz đang dần chuyển dịch khỏi mô hình tự do hàng hải để bước sang một cơ chế quá cảnh chịu sự chi phối bởi các điều kiện chính trị. Nếu các khoản phí này chính thức được áp dụng, sự chuyển dịch này sẽ trở nên khó có thể bị xem nhẹ như một biện pháp ứng biến tạm thời trong thời chiến.

Hiện tại, nhận định rõ ràng nhất là Iran đang nỗ lực vượt ra khỏi phạm vi gây gián đoạn đơn thuần để chuyển sang thiết lập một cơ chế kiểm soát có cấu trúc chặt chẽ. Việc thu phí quá cảnh tàu thuyền không chỉ làm thay đổi các yếu tố kinh tế tại eo biển Hormuz, mà còn đóng vai trò là nền tảng cho nỗ lực của Teheran nhằm định hình lại phương thức vận hành của một trong những tuyến đường thủy huyết mạch nhất thế giới trong bối cảnh chiến tranh.

Vũ Thái An, người lính VNCH, ngày 19-5-2026