MỘT THỎA THUÂN MỸ VÀ IRAN ĐANG CẬN KỀ NHƯ TUYÊN BỐ CỦA TRUMP - CÓ THỰC SỰ ĐÚNG NHƯ THẾ KHÔNG? 

Nguồn tin Frankfurter Allgemeine Zeitung: Trong nỗ lực nhằm mang lại một sự chấm dứt lâu dài cho cuộc chiến với Iran, nhiều lực lượng khác nhau vẫn tiếp tục kéo Donald Trump về những hướng đối lập. Điều này được thể hiện qua các tuyên bố của Tổng thống Mỹ trong vài ngày qua; những tuyên bố này dao động giữa việc loan báo về một thỏa thuận sắp đạt được với Teheran và việc cảnh báo chống lại các thỏa thuận vội vàng. Những lực lượng đối nghịch này hiện diện cả ở nước ngoài lẫn ngay tại Washington, nơi một số cố vấn của ông lo ngại rằng Tổng thống, vốn đang đối mặt với áp lực chính trị trong nước, có thể sẽ kết thúc cuộc xung đột bằng một thỏa thuận không thỏa đáng.

Một bên là các quốc gia vùng Vịnh, những nước gần đây đã thuyết phục ông Trump tạm hoãn kế hoạch nối lại các hành động thù địch, dựa trên những tiến triển được cho là đã đạt được trong các cuộc đàm phán. Bên kia là Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, người lo ngại rằng việc đạt được sự đồng thuận về một thỏa thuận hạt nhân mới với Iran sẽ bỏ qua các lợi ích an ninh của Israel.

Ông Mike Pompeo, ngoại trưởng dưới thời nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump, cho rằng những thông tin bị rò rỉ từ các cuộc đàm phán mang quá nhiều nét tương đồng với chính sách Iran dưới thời Barack Obama. Ông nhận định rằng điều này "chẳng hề mang tinh thần 'Nước Mỹ trên hết' (America First) chút nào", tất nhiên, đây là một lời chỉ trích mà ông Trump không thể chấp nhận. Thông qua mạng xã hội của mình là Truth Social, Tổng thống khẳng định rằng nếu ông thực sự ký kết một thỏa thuận với Iran, thì đó sẽ là một thỏa thuận tốt đẹp và đúng đắn, khác hẳn với thỏa thuận dưới thời ông Obama, vốn theo lời ông, đã trao cho Teheran không chỉ quyền xử dụng số "tiền mặt" bị đóng băng mà còn cả con đường dẫn tới việc sở hữu bom nguyên tử.

Thực chất "Thỏa thuận" được công bố là gì?

Ngoại trưởng Marco Rubio, người được xếp vào nhóm "diều hâu" tại Washington, tuyên bố vào hôm Chủ nhật 24-5,  một thỏa thuận sơ bộ với Iran đang nhận được sự ủng hộ từ một số quốc gia trong khu vực vùng Vịnh. ​​Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng thỏa thuận này vẫn chưa phải là chuyện đã rồi: "Các cuộc đàm phán hạt nhân mang tính kỹ thuật rất cao. Bạn không thể soạn thảo xong xuôi một thỏa thuận hạt nhân chỉ trong vòng 72 giờ trên mặt sau của một chiếc khăn ăn." Và khi đề cập đến bản dự thảo thỏa thuận sơ bộ này, ông cho biết: “Hiện tại, chúng tôi có bảy hoặc tám quốc gia trong khu vực ủng hộ cách giải quyết này, và chúng tôi đã sẵn sàng tiến bước theo hướng đó.”

Cái gọi là "thỏa thuận" được công bố này về cơ bản chỉ là một thỏa thuận sơ sài để giữ mặt mũi cho Trump, trong đó quy định một khoảng thời gian 60 ngày (có thể gia hạn) dành cho các cuộc đàm phán sâu hơn. Trong khoảng thời gian này, theo quan điểm của phía Mỹ, Iran được kỳ vọng sẽ dần mở cửa Eo biển Hormuz (miễn phí lưu thông) và rà phá các bãi thủy lôi nằm trong eo biển này. Đổi lại, Washington sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa các cảng biển của Iran và tạm thời đình chỉ một số lệnh trừng phạt nhất định đối với nước này, nhằm tạo điều kiện cho Iran bán dầu mỏ.

Tuy nhiên, Iran yêu cầu phải giải tỏa ngay lập tức các tài sản ở nước ngoài của mình, đồng thời dỡ bỏ vĩnh viễn các lệnh trừng phạt. Về phía mình, Washington chỉ sẵn sàng đáp ứng yêu cầu sau này nếu nhận được những nhượng bộ đáng kể từ Teheran, cụ thể là liên quan đến vấn đề hạt nhân. Về vấn đề này, "Bản ghi nhớ" dự kiến ​​sẽ chỉ bao gồm một cam kết từ phía Teheran rằng họ sẽ không bao giờ theo đuổi vũ khí hạt nhân. Hơn nữa, Teheran cũng được kỳ vọng sẽ tuyên bố sẵn sàng đàm phán về việc đình chỉ các hoạt động làm giàu Uranium, cũng như bàn giao lượng Uranium đã được làm giàu ở mức độ cao, hoặc tự mình hạ thấp mức độ làm giàu của số Uranium đó.

Vào ngày Chủ nhật 24-5, ông Rubio đã làm dấy lên kỳ vọng về một thỏa thuận sắp đạt được: "Tôi thực sự tin rằng có thể sẽ có cơ hội để thế giới đón nhận một vài tin vui trong vài giờ tới," ông phát biểu. Tuy nhiên, sau đó, tình hình dường như lại trở nên phức tạp một lần nữa. Sau các cuộc tham vấn với những đồng minh trong khu vực, ông Trump tuyên bố rằng ông đã chỉ thị cho các nhà đàm phán của mình không được ký kết bất kỳ thỏa thuận vội vàng nào với Iran.

Sự im lặng bao trùm sau yêu cầu của ông Trump

Ông Trump viết rằng cho đến khi một thỏa thuận được "đạt được, xác nhận và ký kết", lệnh phong tỏa các cảng biển của Iran do Hải quân Hoa Kỳ thực hiện sẽ vẫn được duy trì. Quan hệ với các đối tác đàm phán phía Iran đang trở nên "chuyên nghiệp và hiệu quả hơn". Tuy nhiên, Teheran cần phải hiểu rằng họ tuyệt đối không được chế tạo bom hạt nhân. Sau đó, ông gửi lời cảm ơn tới các đồng minh Hồi giáo của mình và mở ra triển vọng rằng một số quốc gia sẽ tham gia Hiệp định Abraham với Israel sau khi cuộc chiến với Iran kết thúc, một kỳ vọng mà ông từng bày tỏ trước đó trong một cuộc điện đàm với họ.

Ông chủ yếu muốn nhắc đến Ả Rập Saudi, Qatar và Pakistan, trong đó Pakistan hiện đang đóng vai trò trung gian hòa giải trong các cuộc đàm phán với Iran. Cổng thông tin Axios đưa tin, dẫn lời một quan chức chính phủ Hoa Kỳ, rằng một sự im lặng bao trùm ngay sau yêu cầu của ông Trump, khiến Tổng thống phải hỏi đùa rằng liệu những người ở đầu dây bên kia có còn đang nghe máy hay không.

Chính phủ Pakistan có lẽ sẽ phải lo ngại về nguy cơ bùng phát làn sóng phẫn nộ chống Israel trong nước nếu họ chấp thuận yêu cầu của ông Trump. Tuy nhiên, với vai trò là bên trung gian hòa giải, Pakistan đang nỗ lực hết sức để đưa tiến trình đàm phán đi đến hồi kết. Tư lệnh Lục quân Asim Munir đã có mặt tại Tehran vào cuối tuần qua; tại đây, ông đã gặp gỡ nhiều nhân vật quan trọng, trong đó có người đứng đầu Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, ông Ahmad Vahidi. Vào thứ Hai, ông Munir đã tiếp tục hành trình tới Trung Quốc cùng với Thủ tướng Shehbaz Sharif.

Trưởng đoàn đàm phán của Iran, ông Mohammad Bagher Ghalibaf, cùng Ngoại trưởng Abbas Araghchi đã bay tới Doha vào thứ Hai, trong khi Thứ trưởng Ngoại giao Kazem Gharibabadi bay tới Oman. Những hoạt động ngoại giao gia tăng này cho thấy các cuộc đàm phán rõ ràng đã bắt đầu chuyển động. Tuy nhiên, tại Teheran, vẫn còn đó những hoài nghi cho rằng ông Trump có thể sẽ lợi dụng kỳ vọng chung về một thỏa thuận để rồi rốt cuộc lại nghe theo phe "diều hâu" tại Washington và phát động một cuộc tấn công quân sự. Iran có thể tuyên bố thỏa thuận này là một thắng lợi

Dựa trên những thông tin hiện có về thỏa thuận đang dần thành hình này, Iran hoàn toàn có thể tuyên bố đây là một thắng lợi. Iran trước đó đã kiên quyết khẳng định rằng họ sẽ chỉ sẵn sàng đàm phán về các chi tiết trong chương trình hạt nhân của mình *sau khi* lệnh phong tỏa hải quân của Hoa Kỳ được dỡ bỏ. 

Giờ đây, dường như chính xác điều đó đang diễn ra. Hơn nữa, chính quyền Iran đã gây sức ép buộc Hoa Kỳ phải đưa ra các nhượng bộ ngay từ giai đoạn khởi đầu của tiến trình đàm phán, một bài học kinh nghiệm được rút ra từ thỏa thuận hạt nhân năm 2015. Hơn nữa, phía Iran tin rằng ông Trump sẽ nhanh chóng mất hứng thú với tiến trình này, khiến cho mọi chuyện rốt cuộc sẽ chỉ chìm dần vào quên lãng.

Vào thứ Hai 25-5, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, ông Esmail Baghaei, đã tái khẳng định rằng Iran vẫn kiên định với ý định "quản lý" Eo biển Hormuz một cách chung tay với Oman, cũng như thiết lập một "cơ chế" cho việc lưu thông của các tàu buôn. Thay vì nhắc đến "lệ phí" như trước đây, giờ đây ông chuyển sang dùng từ "chi phí" phát sinh trong quá trình đảm bảo an toàn hàng hải. Cách diễn đạt này nghe có vẻ như Iran chưa sẵn sàng khôi phục hiện trạng cũ của eo biển này. Liên quan đến một thỏa thuận khung, ông cũng tuyên bố: "Chúng tôi vẫn chưa đạt được một thỏa thuận cuối cùng."

Tại Israel, thỏa thuận đang dần thành hình này đang được theo dõi với tâm trạng đầy lo âu. Nước này hết sức quan ngại rằng ông Trump có thể sẽ phớt lờ các nhu cầu an ninh của Israel để ưu tiên cho một thỏa thuận giữa Mỹ và Iran. Trong suốt cuối tuần qua, các bản tin trên truyền thông Israel liên tục xuất hiện đan xen nhau, có bài vẽ nên những viễn cảnh tận thế đầy bi quan, trong khi những bài khác lại đưa ra những lời trấn an rằng lợi ích của Israel sẽ được bảo đảm an toàn.

Ông Netanyahu đã nỗ lực xua tan những nỗi sợ hãi liên quan đến chương trình vũ khí hạt nhân của Iran. Vào Chủ nhật 24-5,  viết trên X, rằng trong cuộc điện đàm giữa hai người, ông và ông Trump đã nhất trí "rằng bất kỳ thỏa thuận cuối cùng nào với Iran cũng đều phải loại bỏ mối đe dọa hạt nhân"; ông nói rõ thêm: "Điều này đòi hỏi phải dỡ bỏ các cơ sở làm giàu Uranium của Iran và đưa toàn bộ vật liệu hạt nhân đã qua làm giàu ra khỏi lãnh thổ Iran." 

Khi làm như vậy, ông Netanyahu có lẽ cũng đang cố gắng phản bác lại những bài báo trên truyền thông cho rằng Israel gần như hoàn toàn bị gạt ra bên lề trong suốt quá trình đàm phán giữa Hoa Kỳ và Iran. Tờ *New York Times* đã viết, với hàm ý nhắc đến vai trò then chốt mà Israel từng nắm giữ ngay từ thuở đầu của cuộc xung đột với Iran, rằng ông Netanyahu đã bị "đẩy từ buồng lái xuống khoang phổ thông" trên chiếc máy bay của ông Trump. Bên cạnh đó, làn sóng chỉ trích dữ dội cũng đang dấy lên ngay trong nội bộ Israel, và hiện đang quyện chặt với diễn biến của chiến dịch tranh cử đang diễn ra tại nước này. Trong dịp cuối tuần, chính trị gia đối lập Avigdor Liberman đã gọi thỏa thuận Mỹ-Iran đang hình thành này là một "thảm họa," đồng thời tuyên bố rằng ông Trump đang làm bẽ mặt Israel "với sự đồng thuận của chính ông Netanyahu."

Cũng nhằm vào tình hình dọc biên giới Israel-Libanon, nơi mà người ta thậm chí không còn có thể nói đến một lệnh ngừng bắn nữa, ông Liberman đã nhìn về phía ông Netanyahu như một kẻ thất bại. Ông này cáo buộc rằng các binh sĩ đang thiệt mạng mỗi ngày tại khu vực đó do các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Hisbollah. Vào thứ Hai, quân đội báo cáo về trường hợp binh sĩ thứ bảy thiệt mạng trong các cuộc tấn công kiểu này kể từ khi ông Trump tuyên bố lệnh ngừng bắn vào giữa tháng Tư. Đáp lại, ông Netanyahu khẳng định rằng trong cuộc điện đàm giữa hai người, ông Trump đã "tái khẳng định quyền tự vệ của Israel trước các mối đe dọa trên mọi mặt trận, bao gồm cả tại Libanon."

Vũ Thái An, người lính VNCH, ngày 26-5-2026