HOÀNG HÔN CỦA CÁC GIÁ TRỊ Ở TÂY PHƯƠNG: TẠM BIỆT NƯỚC MỸ
Đây là khoảnh khắc thức tỉnh thứ hai, và chúng ta vẫn đang ở giữa tâm điểm của nó. Nó kéo dài hơn cả cú sốc hồi tháng Hai bốn năm trước, khi sau cuộc tấn công lớn của Nga vào Ukraine, chính phủ Đức thời Scholz cũng phải mất thời gian để nhận ra tầm quan trọng của bước ngoặt này, nhưng Thủ tướng đã nói về một "thời điểm bước ngoặt" chỉ sau 3 ngày.
Điều này bao gồm nhận thức rằng tình hình đã bị đánh giá thấp một cách tập thể ít nhất là kể từ khi sáp nhập Krim năm 2014.
Và lần này lại là như vậy , lần này bởi vì Donald Trump hiện cũng đang đảo lộn trật tự thế giới: Theo quan điểm của ông ta, EU và Mỹ là kẻ thù, ông ta có thể sẽ hy sinh NATO để đổi lấy Greenland, ông ta tìm kiếm "thỏa thuận" với các chế độ độc tài và chuyên chế, và luật pháp quốc tế đơn giản là không tồn tại đối với ông ta.
Tóm lại: Hoa Kỳ hiện đang từ bỏ cái mà chúng ta vẫn gọi là "Tây phương", liên minh các giá trị được chia sẻ bởi các quốc gia thượng tôn pháp luật và dân chủ.
Hoa Kỳ đang rời bỏ Tây phương. Ngay cả các chính trị gia hàng đầu của Đức cũng công khai nói điều đó: "Cái mà chúng ta từng gọi là Tây phương chuẩn mực không còn tồn tại dưới hình thức này nữa", Thủ tướng Merz nói. "Mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương đang tan rã", Phó Tổng thống Lars Klingbeil nói. Và Tổng thống Steinmeier cảnh báo về sự sụp đổ của trật tự dựa trên Tây phương và thế giới "biến thành hang ổ của bọn trộm cướp".
Điều đáng sợ là: Cũng giống như sự ngây thơ trước đây của chúng ta về Nga, cú sốc về sự kết thúc của tình hữu nghị xuyên Đại Tây Dương đã được báo trước bởi một thời kỳ dài tự lừa dối. Như sẽ rõ ràng hơn, nó thậm chí bắt đầu từ cùng một thời điểm: với sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh. Nhưng muộn nhất, nó bắt đầu từ mười năm trước, khi Trump thắng cử sau khi tuyên bố NATO và Liên Hợp Quốc đã lỗi thời và liên tục xúc phạm các đồng minh Âu châu của mình, đặc biệt là Thủ tướng Đức.
Bà Angela Merkel đã cảm nhận được điều đó khi bà chúc mừng ông ta dưới hình thức một lời cảnh báo: "Đức và Mỹ gắn bó với nhau bởi các giá trị: dân chủ, tự do, tôn trọng pháp quyền và phẩm giá con người," bà nói vào ngày 9 tháng 11 năm 2016 định mệnh, khi chiến thắng bầu cử của Trump đã chắc chắn. Hợp tác là khả thi "trên cơ sở những giá trị này." Điều đó nghe có vẻ kiêu ngạo. Nhưng nó đã nói trúng trọng tâm vấn đề.
Mỹ nhanh chóng cực đoan hóa các xu hướng của mình, bao gồm cả việc quay lưng lại với Âu châu, với các liên minh quốc tế nói chung, và với pháp quyền cả trong nước và quốc tế.
Trong một thời gian dài, Âu châu, và đặc biệt là các chính trị gia Đức, đã chống lại nhận thức này. Một kẻ điên rồ như Trump khó có thể dễ dàng xa rời nền dân chủ lâu đời nhất thế giới khỏi "các giá trị Tây phương"!
Giờ thì hóa ra: Đó là một sai lầm. Nhận thức này cần nhiều hơn chiến thắng bầu cử lần thứ hai của Trump; nhiều hơn cả sự đàn áp tàn nhẫn của ông ta đối với các quan chức trung lập, truyền thông chỉ trích và các học giả bất đồng chính kiến; nhiều hơn cả sự coi thường của ông ta đối với quốc hội và ngành tư pháp.
Chuỗi leo thang căng thẳng kéo dài của Donald Trump
Âu Châu chỉ mới bắt đầu hiểu ra, sau một quá trình leo thang dài: đầu tiên là việc trục xuất Selenskyj và cách giải quyết vấn đề hòa giải với Putin, sau đó là các cuộc chiến tranh thương mại liên tục xuất hiện, tuyên bố rút khỏi liên minh Tây phương dưới hình thức chiến lược an ninh mới của Mỹ; cuối cùng là chiến dịch quân sự đặc biệt của Trump ở Venezuela và kế hoạch sáp nhập Greenland. Mỹ hiện đang công khai đặt câu hỏi về EU, NATO và luật pháp quốc tế.
Âu Châu đang đứng đó như con nai bị đèn pha chiếu vào. Họ đơn giản là không thể hiểu được: Làm thế nào một quốc gia được thành lập vào cuối thế kỷ 18 dựa trên sự kiểm soát và cân bằng, trên pháp quyền và trên tự do, bao gồm tự do thương mại, nghiên cứu và thị trường, lại có thể đi xa khỏi các nguyên tắc của chính mình đến vậy?
Tuy nhiên, lời giải thích không quá khó. Thứ nhất, từ rất lâu trước khi Bức màn Sắt sụp đổ, người ta thường xuyên nói về "sự suy tàn của Tây phương ", "sự kết thúc của thời đại Mỹ", "sự sụp đổ của hệ thống thế giới tư bản chủ nghĩa", hay nói cách khác, "đế chế Mỹ".
Trung Quốc và các nền kinh tế mới nổi khác phát triển mạnh mẽ, và thế giới đa cực nổi lên. Đế chế Mỹ bành trướng quá mức ra bên ngoài, với cái giá khổng lồ về tiền bạc, sinh mạng và lòng tự trọng, ví dụ như ở Việt Nam và Iraq. Các "can thiệp" của Mỹ ở Phi châu, Iran và Nam Mỹ đã làm suy yếu uy tín của "các giá trị Tây phương".
Các nền dân chủ Tây phương bị quá tải
Về nội bộ, tăng trưởng hậu chiến chậm lại, trong khi nợ quốc gia và bất bình đẳng xã hội gia tăng. Toàn cầu hóa và số hóa đã tạo ra quá nhiều vấn đề cho các xã hội Tây phương đến nỗi chúng làm quá tải các thể chế dân chủ phức tạp và do đó chậm chạp của họ.
Xuyên suốt quá trình này, "các giá trị Tây phương " đã chứng tỏ không đủ sức hấp dẫn để lấn át các truyền thống văn hóa và tôn giáo ở phần còn lại của thế giới, do đó đã cản trở sự mở rộng của việc xuất cảng dân chủ và hàng hóa vốn luôn gắn bó chặt chẽ với nhau sau năm 1990. Sự kiện ngày 11 tháng 9 năm 2001 chỉ đơn thuần là cú đánh đau đớn nhất, theo đúng nghĩa đen của từ này. Hoa Kỳ trở thành một đế chế bất an, mà những giai đoạn hung hăng của nó có thể được hiểu là những hành động phòng thủ, như nhà khoa học chính trị người Mỹ Immanuel Wallerstein đã làm từ năm 1974.
Theo cách giải thích này, Donald Trump chỉ đơn thuần là một triệu chứng của sự suy thoái này. Một tia hy vọng mà nhiều cử tri Mỹ bám víu vào để cứu vãn "Giấc mơ Mỹ" đã bị phá hủy từ lâu, bị thao túng bởi một số ít tỷ phú Mỹ kiếm lợi từ chế độ tham nhũng của Trump. Cả hai nhóm ủng hộ này đều không nghĩ đến lâu dài về các liên minh và đầu tư trong một trật tự thế giới ổn định.
Giải thích thứ hai thậm chí còn đơn giản hơn: Kỷ nguyên "các giá trị chung" giữa Mỹ và châu Âu đã có hạn xử dụng ngay từ đầu. Ngay khi không còn bất kỳ lợi ích chung nào, Mỹ sẽ xa rời châu Âu, và cả ý niệm về những giá trị chung đó.
Sự khác biệt lịch sử so với Âu châu.
Xét về mặt lịch sử, sự hướng về lục địa già của Mỹ chưa bao giờ là quy luật, mà là ngoại lệ: "Yếu tố nhất quán, mang tính định hình của văn hóa Mỹ là sự khác biệt so với Âu châu" , nhà sử học và chuyên gia về Mỹ học người Đức-Mỹ Volker Depkat nhấn mạnh. Ngay từ cuộc Cách mạng Mỹ vào những năm 1770, ý tưởng về Mỹ như nền dân chủ tự do đầu tiên, nơi mọi người đều bình đẳng và không ai đứng trên pháp luật, đã được tạo ra như một cách để phân biệt mình với Âu châu.
Sự khác biệt lịch sử so với Âu châu.
Vì lý do lịch sử, sự gắn bó của Mỹ với lục địa già chưa bao giờ là quy luật, mà là ngoại lệ: "Yếu tố nhất quán, mang tính định hình của văn hóa Mỹ là sự khác biệt so với Âu châu ", ông lập luận. Xét về lịch sử tư tưởng, nền dân chủ có thể bắt nguồn từ thời cổ đại của Âu châu, và Âu châu sau này đã sản sinh ra khái niệm Khai sáng, nhưng khi Hoa Kỳ tuyên bố độc lập khỏi Đế chế Anh cách đây 250 năm vào ngày 4 tháng 7, Cách mạng Pháp vẫn còn là một viễn cảnh xa vời, và Âu châu đại diện cho chế độ quân chủ và chuyên chế, cho những cuộc chiến tranh triền miên vì lý do triều đại.
Một Tây phương chung chỉ xuất hiện sớm nhất là vào năm 1917, khi Hoa Kỳ tham gia Chiến tranh Thế giới thứ nhất về phía Anh và Pháp, nhưng nó chỉ thực sự hình thành vào cuối Chiến tranh Thế giới thứ hai. Ngay cả việc giành được sự ủng hộ của cử tri Hoa Kỳ để tham gia chiến tranh cũng đòi hỏi rất nhiều sự hùng hồn trong việc tuyên bố bảo vệ nhân loại tự do.
Tuy nhiên, sau năm 1945, Hoa Kỳ nhận thấy lối sống Tây phương, vốn gắn liền mật thiết giữa pháp quyền, dân chủ và tự do với chủ nghĩa cá nhân và nền kinh tế thị trường, bị đe dọa một cách cơ bản: bởi chủ nghĩa cộng sản. Các nhà sử học xem chính sách của Mỹ từ năm 1945 đến năm 1950 là một "cuộc cách mạng chính sách đối ngoại": "Mỹ đã định vị mình trong Tây phương để bảo vệ Tây phương này trước mối đe dọa cộng sản," Depkat giải thích.
Điều gì còn lại của Tây phương.
Nhìn theo góc độ này, việc Mỹ hiện nay đạt đến điểm mà họ đã hướng tới từ năm 1990 là điều hoàn toàn hợp lý: sự tách rời khỏi Âu châu. Trong khi lục địa già ngày càng gắn kết và, kể từ cuộc xâm lược Ukraine của Nga, hiện đang đối mặt với những vấn đề riêng, Mỹ lại thấy mình bị Trung Quốc đe dọa và muốn kiểm soát khu vực lân cận của mình.
Theo nghĩa này, Donald Trump không phải là một sự ngẫu nhiên của lịch sử. Thay vào đó, ông đang xây dựng trên một truyền thống hoài nghi Âu châu mạnh mẽ ở Mỹ: Một hiệp ước với thế giới cũ thì có ích gì? siêu cường lại tự hỏi mình, và cảm thấy bị lợi dụng, bị đe dọa và buộc phải dựa vào sức mạnh và sự tàn nhẫn. Mặt khác, ở Âu châu, họ lại thấy sự yếu đuối và do dự. Đâu là điểm chung?
Điều gì còn lại của Tây phương là một câu hỏi bỏ ngỏ. Điều duy nhất chắc chắn là mọi việc đang nằm trong tay người Âu châu.
Vũ Thái An, người lính VNCH, ngày 25-1-2026
