MỘT DIỄN BIẾN BẤT NGỜ: PUTIN PHÁT TÍN HIỆU SẴN SÀNG ĐỐI THOẠI VỚI ÂU CHÂU
Artikel von Ben Aris/Berliner Zeitung, ngày 2 tháng 11: Các nguyên thủ quốc gia và người đứng đầu chính phủ của Phần Lan và Na Uy đã tận dụng cuộc điện đàm với ông Putin vào tuần trước để mở đường cho một cuộc gặp giữa ông Putin và ông Selenskyy – chứ không phải để nghe một bài giảng về lịch sử như tờ Financial Times (FT) đã đưa tin. Thông tin từ FT, cho rằng ông Putin đã dành phần lớn thời gian trong cuộc trò chuyện kéo dài 90 phút hôm 27 tháng 10 với Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb và Thủ tướng Na Uy Jonas Gahr Støre để bàn về lịch sử thời trung cổ, dường như không chính xác. Ông Støre đã bác bỏ thông tin này, đồng thời yêu cầu FT rút lại hoặc ít nhất là đính chính bài viết, một yêu cầu đã bị FT từ chối.
Bản tin của FT cũng cho rằng vấn đề ngừng bắn ngay lập tức trong cuộc chiến tại Ukraine hầu như không được đề cập đến; ông Støre cũng bác bỏ điều này. Ông khẳng định: "Thông tin cho rằng ông ấy đã giảng giải về lịch sử người Slav hoàn toàn không đúng sự thật", đồng thời lưu ý rằng thời gian phát biểu thực tế đã được phân bổ khá đồng đều. Theo đánh giá tỉnh táo hơn từ các nhà quan sát khác, cuộc điện đàm này được xem là một bước đi trong tiến trình hướng tới một cuộc gặp trực tiếp giữa Vladimir Putin và Volodymyr Selenskyy. Sau đó, có thông tin làm rõ rằng các nhà lãnh đạo Bắc Âu chỉ thực hiện cuộc gọi tới Điện Kremlin sau khi đã phối hợp chiến lược với Kiew, Washington và Brüssel.
Trong những ngày tiếp theo, phía Kiew cho biết ông Selenskyy lần đầu tiên tỏ ý sẵn sàng thảo luận về các vấn đề lãnh thổ với ông Putin. Đồng thời, Điện Kremlin cũng phát tín hiệu rằng Âu châu cuối cùng sẽ cần phải tham gia vào các cuộc đàm phán. Tất cả những điều này cho thấy các bên tham chiến đang xây dựng một lộ trình từng bước. Cho đến nay, lập trường của ông Putin vẫn còn nhiều mâu thuẫn: một mặt, ông thể hiện sự sẵn sàng nhượng bộ khi tuyên bố "cởi mở" với việc gặp gỡ ông Selenskyy; mặt khác, ông lại nhấn mạnh rằng lệnh ngừng bắn chỉ có thể đạt được sau khi các "nguyên nhân gốc rễ" của cuộc chiến được giải quyết. Hơn nữa, vào ngày 1 tháng 11, ông Selenskyy đã có cuộc gặp với Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdoğan. Cho đến nay, Erdoğan là nhà trung gian quan trọng nhất trong các nỗ lực hòa bình, bắt đầu với Sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen, và sau đó là thỏa thuận hòa bình tại Istanbul (dù không thành công) trong năm đầu tiên của cuộc chiến. Trong một cuộc phỏng vấn với đài truyền hình công cộng Phần Lan Yle vào ngày 31 tháng 10, Stubb đã bác bỏ nhận định cho rằng Putin đã đưa ra một “bài giảng lịch sử”, gọi đó là điều “không đúng sự thật và vì vậy, là thông tin sai lệch”. Stubb giải thích rằng Putin đã bắt đầu cuộc trò chuyện bằng cách trình bày quan điểm của mình về các sự kiện diễn ra từ năm 2014, lặp lại “nhiều luận điểm quen thuộc”. Ông nói thêm: “Chúng tôi đã có thể thực hiện một cuộc trò chuyện tương đối bình thường và rất cụ thể”. Cuộc điện đàm diễn ra theo yêu cầu từ phía Ukraine, tiếp nối các cuộc thảo luận với giới chức Mỹ và Ukraine sau cuộc gặp ngày 20 tháng 10 tại Oslo, nơi Stubb và Støre đã gặp Tổng thống Zelenskyy cùng đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff, với sự tham gia online của Jared Kushner. “Chúng tôi đã phối hợp với phía Ukraine và Mỹ, đồng thời nhận được sự đồng thuận từ họ”, Stubb cho biết.
Cuộc điện đàm được lên kế hoạch diễn ra trước vòng đàm phán 3 bên tiếp theo giữa Ukraine, Nga và Mỹ tại Abu Dhabi. Mục tiêu cuối cùng của các cuộc thảo luận này là tạo điều kiện cho một cuộc gặp giữa hai vị tổng thống. “Hy vọng rằng các cuộc đàm phán tại Abu Dhabi sẽ mang lại kết quả, từ đó khuyến khích ông Selenskyy và ông Putin gặp gỡ nhau”, Stubb nói. Ông cho biết thêm rằng Phần Lan không cần một ghế riêng tại bàn đàm phán, đồng thời lưu ý rằng việc chỉ định một đại diện duy nhất cho Ây châu có vẻ là điều “khá khó khăn”. Thay mặt Ukraine, hai nhà lãnh đạo chính phủ Bắc Âu đã truyền đạt hai thông điệp tới Putin: yêu cầu ngừng bắn và đề xuất nghị này được Bộ trưởng Ngoại giao Ukraine Andrii Sybiha chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn với tờ nhật báo Phần Lan *Helsingin Sanomat*, xuất bản ngày 30 tháng 10. “Chúng tôi mong muốn cuộc gặp này và đã chuẩn bị sẵn sàng cho nó”, ông Sybiha nói. “Ông Zelenskyy sẵn sàng thảo luận về cả những vấn đề khó khăn và tế nhị nhất, bao gồm cả vấn đề lãnh thổ”. Ông nói thêm: “Theo đánh giá của chúng tôi, cuộc điện đàm này là một bước tiến trong các nỗ lực hòa bình của chúng tôi”.
Điện Kremlin cũng đã đưa ra một số cử chỉ hòa giải. Trong cuộc phỏng vấn với kênh tin tức Nga *Vesti* vào ngày 30 tháng 10, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskow cho biết: "Đến một thời điểm nào đó, sự tham gia của các bên Âu châu sẽ là cần thiết". Tuy nhiên, ông lưu ý rằng vấn đề này vẫn chưa được thảo luận một cách cụ thể.
Vòng đàm phán tại Abu Dhabi sẽ tiếp tục được tổ chức theo cơ chế ba bên. Điều này đánh dấu một sự thay đổi rõ rệt so với lập trường cứng rắn trước đây của Điện Kremlin đối với sự tham gia của Brüssel. Mới hồi tháng 5, ông Peskov từng bác bỏ khả năng đàm phán có sự góp mặt của Âu châu, với lập luận rằng Âu châu là một "bên tham gia xung đột". Về nội dung cụ thể, ông Putin hiện vẫn chưa tiết lộ nhiều. Theo thông tin từ Điện Kremlin về cuộc điện đàm, hòa bình chỉ có thể đạt được nếu các lợi ích của Nga được cân nhắc đầy đủ; Moscow vẫn tiếp tục yêu cầu kiểm soát toàn bộ lãnh thổ vùng Donetsk. Trong khi đó, ông Selenskyy đã đề nghị đóng băng chiến tuyến hiện tại. Ngược lại, đề nghị mà ông Putin đưa ra trong "hội nghị thượng đỉnh Alaska" vào tháng 8 năm 2025 lại bao gồm việc đóng băng chiến tuyến tại các khu vực Cherson và Saporishshia, đổi lại là việc Ukraine rút quân khỏi Donetsk và Luhansk. Có khả năng hiện đã xuất hiện một không gian mới cho các cuộc đàm phán, mặc dù ông Putin cũng làm rõ rằng – nếu không gian đó thực sự tồn tại – thì nó cũng không đáng kể là bao. Nhà báo Bojan Pancevski mô tả cuộc điện đàm này là "cuộc đối thoại mang tính xây dựng nhất với ông Putin kể từ năm 2021". Trên nền tảng X, ông viết: "Kết quả cụ thể quan trọng nhất của cuộc điện đàm là việc giảm leo thang tại khu vực biển Baltic, cũng như thiết lập một kênh đối thoại mới, hiệu quả, lần này được điều hành bởi những cá nhân có năng lực, nhằm hỗ trợ các cuộc đàm phán liên quan đến Ukraine".
Theo đài Yle và hãng thông tấn STT của Phần Lan, các cuộc thảo luận bao gồm vấn đề tự do hàng hải ở biển Baltic, duy trì các tuyến đường biển thông suốt, và "đội tàu bóng tối" (shadow fleet) của Nga. Tuy nhiên, quan hệ song phương giữa Phần Lan và Nga hoàn toàn không được đề cập đến. Cả hai bên đều đồng ý duy trì mối liên lạc này. "Đây là lần đầu tiên Âu châu nhận được thông điệp trực tiếp từ Nga liên quan đến cuộc chiến tại Ukraine, hay chẳng hạn như tình hình ở biển Baltic", ông Stubb chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn với Yle.
Putin đã thể hiện cả hai vai trò "cảnh sát tốt và cảnh sát xấu" khi bình luận về cuộc điện đàm trong một cuộc họp báo sau hội nghị thượng đỉnh Nga - Phi châu tại Moscow vào ngày 29 tháng 10. Theo hãng tin Interfax, ông phát biểu: "Tôi biết rằng sau đó họ đã phải hứng chịu những lời chỉ trích. Nhưng việc đánh giá xem điều đó đúng hay sai không phải là việc của chúng ta. Tôi tin rằng đó là một hành động đúng đắn. Suy cho cùng, ở Âu châu vẫn có những người không muốn gây ra một thất bại chiến lược cho Nga, như một số bên khác mong muốn, mà thay vào đó, họ muốn xây dựng một cuộc đối thoại mang tính xây dựng". Lời cảnh báo này thể hiện được quan điểm nhất quán từ lâu của Điện Kremlin rằng trật tự an ninh Âu châu phải tính đến các yêu cầu của Nga.
Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen là một trong những người chỉ trích gay gắt nhất cuộc điện đàm này; bà tuyên bố mình "rất hoài nghi về sáng kiến độc lập của Na Uy và Phần Lan". Điều này cho thấy Âu châu vẫn còn nhiều chia rẽ xung quanh vấn đề duy trì liên lạc trực tiếp với Putin. Trong cuộc phỏng vấn với đài Yle, Stubb lưu ý rằng những chỉ trích như vậy là điều đã được dự đoán trước; ông lập luận rằng các quốc gia Âu châu đều có chung mục tiêu, chỉ khác nhau về phương thức thực hiện. Cuộc điện đàm cũng có thể đã mở đường cho các cuộc thảo luận về những lo ngại an ninh mà Nga từng nêu ra, cũng như vấn đề biên giới của NATO, một chủ đề vốn gần như bị né tránh trong suốt phần lớn thời gian xung đột diễn ra. Một tuần trước đó, Støre đã mô tả nội dung các cuộc thảo luận của họ là về "cấu trúc an ninh Âu châu".
Điều này đã được chỉ ra bởi Julie Wilhelmsen, giáo sư tại Viện Quan hệ Quốc tế Na Uy (NUPI) và là một trong những chuyên gia hàng đầu của Na Uy về Nga. Bà đưa ra nhận định này vào ngày 27 tháng 10 trong chương trình *Dagsnytt 18* trên đài truyền hình NRK của Na Uy. Wilhelmsen cho biết: "Các nhà quan sát cho rằng một trong những lý do khiến Nga tham gia cuộc chiến, khá rõ ràng, là để ngăn chặn mối quan hệ gắn kết hơn giữa Ukraine và NATO. Có lẽ chúng ta thực sự nên thảo luận về 'vấn đề hiển nhiên nhưng thường bị phớt lờ', đó là: chúng ta dự định giải quyết thế nào với một NATO đang mở rộng và tiến ngày càng gần đến biên giới Nga, trong khi Nga tuyên bố coi đây là một mối đe dọa? Làm thế nào để chúng ta có thể bắt đầu thảo luận về vấn đề này?" Nhiều người vẫn tiếp tục tranh cãi về quan điểm này. Tuy nhiên, đối với Putin, vấn đề Ukraine hoàn toàn nằm ở an ninh của Nga và mối đe dọa từ các lực lượng cũng như vũ khí của NATO khi chúng tiến sát biên giới Nga, cụ thể là dọc theo biên giới của khu vực đông dân cư nhất thuộc phần lãnh thổ Âu châu của Nga.
NATO bắt đầu mở rộng về phía đông vào năm 1999, khi Ba Lan, Hungary và Cộng hòa Séc gia nhập liên minh. Kể từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, đã có tổng cộng 16 quốc gia gia nhập khối này. Bản thân cựu Tổng thư ký NATO Jens Stoltenberg cũng từng thừa nhận điều đó. Điện Kremlin thường nhắc đến những cam kết bằng lời mà Ngoại trưởng Mỹ James Baker được cho là đã đưa ra với nhà lãnh đạo Liên Xô Mikhail Gorbachev vào năm 1990. Theo đó, trong trường hợp nước Đức tái thống nhất, NATO sẽ không mở rộng "dù chỉ một inch" về phía đông. Đây là lý do tại sao Nga khăng khăng yêu cầu một thỏa thuận "vững chắc, có tính ràng buộc pháp lý" nhằm ngăn cản Ukraine gia nhập NATO.
Vào mùa thu năm 2021, Putin đã gửi một dự thảo hiệp ước tới NATO, kêu gọi liên minh này loại trừ khả năng mở rộng thêm nữa. NATO đã không ký kết văn bản đó, một thực tế được ông Stoltenberg xác nhận trước Nghị viện châu Âu vào ngày 7 tháng 9 năm 2023. Ông Stoltenberg nói: "Vì vậy, ông ấy đã phát động chiến tranh để ngăn chặn NATO, ngăn chặn việc NATO mở rộng thêm và tiến gần hơn đến biên giới của mình." Những bàn thảo về các bảo đảm an ninh cho Nga và một trật tự an ninh Âu châu mới thực chất chỉ là bức bình phong cho mục tiêu thực sự của Điện Kremlin: áp đặt ý chí của mình lên Tây phương "thông qua việc phân chia lại thế giới và thiết lập các phạm vi ảnh hưởng". Nhận định này đến từ Boris Bondarev, một cựu nhà ngoại giao Nga đã từ chức vào năm 2022 để phản đối cuộc xung đột. Một hiệp ước an ninh toàn Âu châu mới có thể mở ra một hướng đi; bản thân Moscow cũng từng đưa ra đề nghị như vậy. Sáng kiến này được khởi xướng vào ngày 5 tháng 6 năm 2008 bởi Tổng thống Nga lúc bấy giờ là Dmitry Medvedew.
Ngày 29 tháng 11 năm 2009, Điện Kremlin công bố dự thảo Hiệp ước An ninh Âu châu và gửi tới các chính phủ, cũng như các tổ chức như NATO, EU, Tổ chức An ninh và Hợp tác Âu châu (OSCE), Tổ chức Hiệp ước An ninh Tập thể (CSTO) và Cộng đồng các Quốc gia Độc lập (CIS). Phía Tây phương đã gạt dự thảo này sang một bên mà thậm chí không buồn xem qua. Hơn nữa, ông Putin đã bày tỏ rõ ràng mong muốn khôi phục các hiệp ước thỏa tiễn từ thời Chiến tranh Lạnh. Những vấn đề này đã trở lại chương trình nghị sự sau cuộc gặp thượng đỉnh giữa ông với Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Alaska vào ngày 15 tháng 8 năm 2025.
Trong tuần đầu tiên nhậm chức vào tháng 1 năm 2021, Tổng thống Mỹ Joe Biden và ông Putin đã thống nhất việc gia hạn hiệp ước New START thêm 5 năm. Tuy nhiên, hiệp ước này đã hết hiệu lực vào ngày 5 tháng 2 năm 2026, sau khi ông Trump từ chối đề nghị gia hạn tự nguyện từ phía ông Putin. Các cuộc thảo luận về giai đoạn tiếp theo của hoạt động kiểm soát vũ khí hạt nhân vẫn chưa bắt đầu. Do đó, hiện đã có một cơ sở chung rõ ràng để khởi động các cuộc đàm phán nghiêm chỉnh về một thỏa thuận an ninh.
Nga luôn khẳng định rằng họ cần một thỏa thuận an ninh cho riêng mình. Lần đầu tiên, ông Selenskyy đã mở đường cho các cuộc thảo luận về những yêu cầu an ninh của Nga, dù chỉ áp dụng cho giai đoạn sau khi chiến tranh kết thúc và sau khi an ninh của chính Ukraine đã được đảm bảo. Ông đưa ra những nhận định này trong một cuộc phỏng vấn với tờ *Financial Times*, được công bố vào ngày 28 tháng 10. Một thỏa thuận an ninh từng là trọng tâm trong thỏa thuận hòa bình tại Istanbul năm 2022, một thỏa thuận cuối cùng đã không thành công. Theo đề nghị đó, Ukraine sẽ trở thành quốc gia trung lập vĩnh viễn, đổi lại, nước này sẽ nhận được các bảo đảm an ninh từ một nhóm quốc gia, trong đó có cả Nga. Các bản dự thảo thỏa thuận từ tháng 4 năm 2022 cho thấy Moscow khăng khăng rằng các quốc gia bảo đảm chỉ được phép hành động "dựa trên quyết định có sự đồng thuận của tất cả các quốc gia bảo đảm". Điều này đồng nghĩa với việc trao cho Nga, chính bên có khả năng trở thành kẻ gây hấn , quyền phủ quyết. Ngược lại, Kiew khẳng định rằng mỗi quốc gia bảo đảm phải có nghĩa vụ độc lập trong việc hỗ trợ Ukraine khi xảy ra khủng hoảng. Điểm này đã được Samuel Charap và Sergey Radchenko nêu rõ trong một bài viết trên tạp chí *Foreign Policy*.
Hiện tại, Âu châu đang tìm kiếm một nhân vật có thể thay mặt mình đối thoại với Nga. Ông Stubb được xem là một trong năm ứng viên sáng giá nhất; những cái tên khác bao gồm Tổng thống Cộng hòa Séc Petr Pavel, Thủ tướng Ý Giorgia Meloni, Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen và Thủ tướng Na Uy Jonas Gahr Støre. Thông tin này được tờ *The Telegraph* đưa tin vào ngày 22 tháng 10. Khi được hỏi liệu ông Stubb có thể đại diện cho Âu châu hay không, Ngoại trưởng Ukraine Sybiha trả lời rằng đây là vấn đề thuộc thẩm quyền quyết định của các nguyên thủ quốc gia và người đứng đầu chính phủ các nước EU, đồng thời nói thêm: "Tại sao lại không chứ?" Là một người Phần Lan, ông Stubb hiểu rõ việc đối phó với Nga đòi hỏi những gì; Phần Lan từng tham gia và thất bại trong hai cuộc chiến tranh với Liên Xô giai đoạn 1939–1944. Các thỏa thuận mà Phần Lan đạt được với Liên Xô sau đó có những điểm tương đồng về mặt cấu trúc với một giải pháp tiềm năng cho Ukraine.
Khi đó, Phần Lan buộc phải nhượng lại khoảng 12% lãnh thổ quốc gia. Hiệp ước Hòa bình Paris năm 1947 đã giới hạn quy mô quân đội của Phần Lan, và một hiệp ước ký với Moscow năm 1948 đã giữ cho Phần Lan đứng ngoài các liên minh quân sự. Chính sách trung lập này kéo dài cho đến khi quốc gia này gia nhập NATO vào năm 2023. Việc nhượng bộ lãnh thổ, duy trì trạng thái trung lập và chấp nhận các hạn chế đối với lực lượng vũ trang chính là những điều kiện mà Nga hiện đang yêu cầu Ukraine thực hiện. Tuy nhiên, ông Zelenskyy đã bác bỏ cả yêu cầu về sự trung lập lẫn các hạn chế đối với quân đội Ukraine; do đó, việc đạt được một thỏa thuận vào thời điểm hiện tại là điều không thể.
Một mô hình "Phần Lan hóa" (Finlandization) đối với Ukraine có thể là một phương án để chấm dứt chiến tranh, và không ai am hiểu lịch sử này rõ hơn ông Stubb. "Một quốc gia nhỏ chỉ có quyền lực hạn chế. Sức mạnh đến từ việc nắm giữ thông tin," ông nhận định trong một cuộc phỏng vấn với đài Yle. Ông Stubb nhấn mạnh rằng Phần Lan không đóng vai trò là bên trung gian mà ủng hộ Ukraine "100 phần trăm". Dù vậy, ông cũng lưu ý rằng cần phải có một hình thức trao đổi "có qua có lại" (quid pro quo) để chấm dứt các hành động thù địch. Tuy nhiên, ngoài những người tham gia cuộc điện đàm, không ai biết liệu ví dụ lịch sử của Phần Lan có thực sự được thảo luận hay không. Nếu các nhà lãnh đạo Bắc Âu nêu khả năng này với ông Putin, thì có lẽ ông ấy đã xem xét cuộc đối thoại đó rất nghiêm chỉnh, bởi mô hình này sẽ đáp ứng được nhiều yêu cầu của ông. Ông Putin đã đề nghị các cuộc đàm phán với ông Trump và ông Tập Cận Bình bên lề hội nghị thượng đỉnh Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Ấ châu - Thái Bình Dương (APEC) tại Thâm Quyến vào ngày 18 và 19 tháng 11. Ông hình dung cuộc gặp này giống như một hội nghị kiểu Yalta, nhằm mục đích phân chia thế giới thành các phạm vi ảnh hưởng.
Một cựu sĩ quan tình báo Nga đã chia sẻ điều này với tờ *The Wall Street Journal*. "Không có bất kỳ quyết định nào về Ukraine mà thiếu sự tham gia của Ukraine, như các đối tác của tôi đã khẳng định," ông Selenskyy tuyên bố vào ngày 20 tháng 10, theo một bản tin từ *Ukrainska Pravda*. Qua đó, ông nhắc lại cụm từ mà ông Støre từng sử dụng trước đó trong một cuộc họp báo chung tại Oslo. Tuy nhiên, trước khi các sự kiện đó diễn ra, một số cuộc đàm phán khác dự kiến sẽ được tổ chức tại Abu Dhabi. Theo trợ lý Điện Kremlin Yuri Ushakov, các cuộc thảo luận này sẽ bắt đầu sớm nhất là vào ngày 4 tháng 11. Nếu chúng đạt kết quả khả quan, dẫn đến việc ông Selenskyy và ông Putin đồng ý gặp mặt trực tiếp, thì sẽ thấy rõ rằng cuộc điện đàm giữa các nhà lãnh đạo chính phủ Bắc Âu, vốn bị nhiều người coi chẳng khác nào một bài học lịch sử , thực chất lại chính là bước đi đầu tiên trên lộ trình đó.
(Có sự hỗ trợ của AI)
Vũ Thái An, người lính VNCH, ngày 4-11-2026
